Een dakkapel kan hier onder de Welstandsnota alleen op een dak van minstens 45 graden, en een aanbouw voer je per rij of blok gelijk uit. Het bouwjaar loopt per tuindorp flink uiteen, van 1921 tot na de oorlog.
Beschermd is de rij, niet het losse huis
Het rijksbeschermd gezicht gaat over de opzet van de wijk: bouwblokken, pleinen, straten en groen. Losse woningen zijn er niet mee aangewezen, dus bij elke ingreep telt hoe hij in de rij valt. Binnen de grens liggen onder meer de drie tuindorpen, de Waterlandse Zeedijk, Vogeldorp en Disteldorp, het Noorderpark en het Vliegenbos.
Bij de aanwijzing oordeelde het Rijk dat de bestemmingsplannen Tuindorp Oostzaan (2008) en Tuindorp Nieuwendam en Buiksloot (2005) de waarden al voldoende vastlegden. Voor vergunningvrij bouwen maakt het gezicht wel verschil. Opzij een dakkapel zetten, of achter op een dakvlak dat je vanaf straat of plantsoen ziet, mag hier alleen met vergunning. Zonder vergunning aanbouwen kan alleen achter, en dan uit het zicht van openbaar gebied.
Vogeldorp en Disteldorp zijn als geheel gemeentelijk monument; daar vervalt het vergunningvrij bouwen grotendeels. Buiksloot staat als orde 2 op de waarderingskaart, zodat wijzigingen aan gevels en kappen langs de straat een gewogen oordeel van de commissie krijgen. Op de gemeentelijke Erfgoedkaart lees je per adres af of je in een blauw vlak ligt, het teken voor een rijksbeschermd gezicht.
Wat welstand vraagt van dak, gevel en kozijn
Welstand toetst in de tuindorpen op samenhang per rij: doorlopende goten en kappen, herhaalde voordeuren en ramen, en eenheid in materiaal en kleur. Je ziet rode of bruine baksteen, keramische pannen die meestal oranje zijn, en kozijnen en daklijsten die oorspronkelijk gebroken wit waren.
Traditioneel Hollandse houten kozijnen zijn het vertrekpunt. In de jaren zeventig en tachtig zijn veel tuindorpen grootschalig gerenoveerd; daarbij is op veel plekken hout vervangen door kunststof met een vlakke detaillering. Dat de buren kunststof hebben, maakt hout dus niet minder de voorkeur.
Bij bescheiden wijzigingen die je vanaf de straat ziet, gelden eerder goedgekeurde voorbeelden in de buurt als maatstaf: de trendsetters. Oorspronkelijke erfafscheidingen als gemetselde muurtjes, hekjes en hagen blijven zoveel mogelijk staan. Een schuur of ander bijgebouw is ondergeschikt en staat liefst uit het zicht.
Dakkapel: alleen bij een steile kap
Op een tuindorpwoning in Noord kan een dakkapel alleen als het dak minstens 45 graden helt. De commissie wil voorkomen dat grote dakkapellen, dakramen of opbouwen het dakvlak aantasten.
In het beschermde gezicht blijft rondom de dakkapel minstens 1 meter dakvlak vrij, opzij en erboven. Hij beslaat hoogstens 30 procent van de hoogte van het schuine dakvlak. De zijwangen zijn dicht en donker of in de kleur van het dak, en keramische pannen en houten kozijnen hebben de voorkeur.
Bouwjaren verschillen per tuindorp
Welk tuindorp je bedoelt, zegt veel over het bouwjaar. In de BAG tellen we per buurt de panden die nu in gebruik zijn. In Tuindorp Oostzaan-Oost komt 97,4 procent uit 1919-1939, met 1923 als mediaan. Oostzaan-West en het Terrasdorp zijn vooral naoorlogs, met als mediaan 1958 en 1952.
Tuindorp Nieuwendam-Oost is voor 94,7 procent gebouwd in 1919-1939, mediaan 1927. Nieuwendam-West is jonger: 81,4 procent stamt uit 1940-1970. Tuindorp Buiksloot, in de BAG de buurt Blauwe Zand, kwam het meest in één keer tot stand: 93,7 procent uit 1919-1939, mediaan 1931.
Die cijfers volgen de geschiedenis. De eerste zo'n 1.000 woningen van Tuindorp Oostzaan verrezen in 1919-1921 als noodwoningen voor hooguit 35 jaar, op een voormalig baggerterrein. Tussen 1934 en 1939 kwam er een uitbreiding bij, in de jaren vijftig het Terrasdorp en in de jaren tachtig de werfbuurt. Nieuwendam is gebouwd van 1924 tot 1934 naar een plan van Berend Boeyinga, met hoogstens twee lagen en een kap. Buiksloot werd in 1930 opgespoten met blauw zand; de laatste van 794 woningen was in maart 1932 klaar.
Houtskelet, brandscheiding en isoleren
Een houtskelet op een betonplaat vraagt bij verbouwen een andere blik dan een gemetseld huis op palen. Hoe jouw rij gefundeerd is, staat nergens openbaar. Laat daarom constructie en ondergrond bekijken voordat er een wand verschuift of iets zwaars komt.
De scheiding tussen twee woningen moet brand een bepaalde tijd tegenhouden: de wbdbo. Haalt zo'n scheiding minder dan 30 minuten en verbouw je hem, dan moet hij daarna minstens 30 minuten halen. Zit hij al op 30 minuten of meer, dan mag hij na de verbouwing niet slechter zijn dan ervoor. Dat bestaande niveau moet de verbouwer zelf aantonen, en bij een woning van honderd jaar oud ligt dat zelden op papier.
Isoleren in een beschermd gezicht is maatwerk, omdat het uiterlijk van de rij moet blijven. Het Loket Duurzaam Erfgoed van de gemeente geeft gratis advies, bijvoorbeeld over ramen isoleren en zonnepanelen op erfgoed.
Praktisch: bouwen in de Tuindorpen in Noord
- Een rolsteiger of afgedekte puincontainer in een tuindorpstraat meld je vaak kosteloos bij de gemeente, 48 uur vooraf, zolang er hooguit twee parkeervakken bezet raken.
- Valt je situatie buiten die gratis melding, dan is een objectvergunning nodig; leg de aanvraag minstens 7 werkdagen voor de start in, en reken op leges, ook bij een afwijzing.
- Omdat hier veel plannen vergunningplichtig zijn, hangt vaak een bouwbord: minimaal A3, weerbestendig, een week voor de start.
- Werk op zondag, op feestdagen of na 19.00 uur vraagt een geluidsontheffing en een brief aan de omwonenden, een week vooraf.